Over onbegrepen gedrag
Onbegrepen (of verward) gedrag heeft geen vaste betekenis. Professionals en beleidsmakers gebruiken verschillende definities. Die veranderen ook door de jaren heen. Soms ligt de nadruk op gevaar of overlast. Soms juist op iemands kwetsbaarheid en de behoefte aan hulp. Deze verschillen hebben invloed op hoe het beleid eruit ziet en welke ondersteuning iemand krijgt. Een veelgebruikte omschrijving is: mensen die de grip op hun leven dreigen te verliezen en daardoor risico lopen zichzelf of anderen schade te doen. De nadruk ligt hierin op kwetsbaarheid en risico, en niet op overlast. Dat helpt om stigmatisering te voorkomen. Hieronder lees je meer over verward gedrag, onbegrepen gedrag en de ontwikkelingen in het gebruik van deze termen.
Definitie en categorieën
De veelgebruikte definitie – “mensen die de grip op hun leven dreigen te verliezen en daardoor risico lopen zichzelf of anderen schade te doen” – komt uit twee rapporten: Doorpakken! (Aanjaagteam, 2016) en Niemand Tussen Wal en Schip (Schakelteam, 2016). In deze rapporten worden vier hoofdgroepen van verward gedrag beschreven. Deze groepen laten oplopende ernst zien, en verschillen in hoeveel overlast er is en welke zorg of ondersteuning nodig is. Het zijn geen strikte categorieën, maar hulpmiddelen. Ze helpen professionals bepalen welke aanpak het beste past en hoe ze een goede balans kunnen vinden tussen iemands persoonlijke situatie en mogelijke risico’s voor de omgeving. Iemand met verward gedrag kan op verschillende momenten in diens leven in meer dan één groep vallen, omdat problemen vaak samenkomen en elkaar kunnen versterken.
Oorzaken van onbegrepen gedrag
Onbegrepen gedrag kan er op veel verschillende manieren uitzien en kan allerlei oorzaken hebben. Voor iemand die dit gedrag laat zien, kan het een signaal zijn van eenzaamheid, verwaarlozing of weinig zelfzorg. Het kan ook een aanwijzing zijn dat iemand moeite heeft om mee te komen of aansluiting te vinden in de samenleving. Het hoeft niet te gaan om een psychische stoornis. Onbegrepen gedrag kan ook ontstaan door bijvoorbeeld traumatische gebeurtenissen, middelengebruik, een medische aandoening, een verstandelijke beperking, niet-aangeboren hersenletsel of dementie.
Vaak spelen meerdere problemen tegelijk. Onbegrepen gedrag hangt dan samen met sociale problemen en problemen in bestaanszekerheid, zoals een echtscheiding, schulden, werkeloosheid, dakloosheid of weinig sociale steun. In de hulpverlening is dit een bekend patroon: problemen stapelen zich op, versterken elkaar en worden daardoor steeds moeilijker te hanteren. Door deze opeenstapeling kunnen mensen de grip op hun leven verliezen. Ze kunnen dan zichzelf of anderen schade toebrengen.
Onbegrepen gedrag ontstaat niet alleen ‘in iemand’, maar ook ‘tussen mensen’. Het wordt zichtbaar in situaties waarin mensen elkaar moeilijk begrijpen. Wat als onbegrepen gedrag wordt gezien, hangt vaak af van maatschappelijke normen: wat vinden we normaal, passend of wenselijk? Deze grenzen zijn niet altijd duidelijk en verschillen per persoon en per situatie. Vaak zijn het anderen – zoals familie, buren, winkelmedewerkers of politie – die bepaald gedrag opmerken, omdat zij zich zorgen maken of overlast ervaren. Maar vaak speelt er meer op de achtergrond dat niet wordt gezien en daardoor ook niet wordt begrepen.
Historische ontwikkeling van de term
De term ‘verward persoon’ verscheen eind jaren negentig voor het eerst in de media. In 2011 gebruikte de landelijke politie de term met de code E33: ‘overlast door verward/overspannen persoon’. Vanaf het begin reageerden mensen gemengd op deze term. Het hielp het probleem zichtbaar te maken: mensen die hulp nodig hebben maar tussen wal en schip van zorg en ondersteuning vallen. Door de term te koppelen aan geweldsincidenten, kwam verward gedrag op de politieke agenda.
Al snel bleek echter dat ‘verward persoon’ een ongelukkige term is. Het label kan stigmatiserend zijn, omdat mensen zoveel meer zijn dan hun verwardheid. Ook wekt het de indruk dat het om één herkenbare groep gaat, terwijl het in werkelijkheid om een zeer diverse groep mensen gaat. Het stigmatiserende effect werd versterkt door de media, die vooral ernstige incidenten lieten zien.
Om de aandacht te verleggen van de persoon naar het gedrag en de context, introduceerde het Schakelteam vanaf 2015 de term ‘(personen met) verward gedrag’. Deze term geeft aan dat het meestal niet om “het type mens” gaat, maar om gedrag dat iemand vertoont. Vaak is dit gedrag een uiting van onderliggende problemen waardoor iemand tijdelijk de grip op het leven verliest. Toch ligt bij deze term de nadruk nog steeds op wat anderen denken dat er met iemand aan de hand is, terwijl zij dat niet precies weten.
Het gedrag zelf is niet verward, maar wordt niet begrepen door degene die het ziet
Sinds 2020 wordt ook de term ‘onbegrepen gedrag’ gebruikt. Deze term benadrukt dat het gedrag voor buitenstaanders moeilijk te begrijpen is. Het gedrag zelf is niet verward, maar wordt niet begrepen door degene die het ziet. Hierdoor verschuift de aandacht van de persoon naar de situatie en de context. Het gedrag van de persoon blijft in deze term echter centraal staan, waardoor het lijkt alsof de verantwoordelijkheid bij diegene ligt.
Gedrag ontstaat vaak in interactie met de sociale omgeving of de samenleving. Om dit beter weer te geven, spreekt MIND (het landelijke netwerk van cliënten-, familie- en herstelorganisaties in de geestelijke gezondheidszorg) van een “situatie van onbegrepen gedrag”. Een nadeel van deze term is dat de ernst van de situatie hierin niet goed naar voren komt. Als te veel nadruk op de omgeving ligt, kan er te weinig aandacht zijn voor de hulp die de persoon zelf nodig heeft.
Maatschappelijk debat
Tegelijkertijd met de politieke en beleidsontwikkelingen rond onbegrepen of verward gedrag, ontstond een breed maatschappelijk debat. Vanuit verschillende perspectieven vroegen betrokkenen aandacht voor het onderwerp. Dit gebeurde onder andere via boeken, documentaires, nieuwsberichten, podcasts en congressen met een diversiteit aan sprekers.
Als er incidenten zijn, is er vaak veel media-aandacht, maatschappelijke ophef, een sterke roep om een hardere aanpak en kritiek op de samenwerking tussen partijen. Tegelijkertijd klinkt regelmatig de kritiek dat deze aandacht voor incidenten te weinig recht doet aan wat er juist goed gaat.
Daarnaast is er een beweging die vindt dat de focus te veel ligt op het gedrag en te weinig op de onderliggende oorzaken. Zij willen de aandacht verschuiven van alleen zorg en veiligheid naar preventie door het versterken van de sociale basis en maatschappelijke solidariteit. Dit hangt nauw samen met andere maatschappelijke thema’s, zoals de woningmarkt en migratie.
Dit brede maatschappelijke debat heeft het beleid op verschillende manieren beïnvloed. Soms was dat direct en zichtbaar, soms subtiel en meer op de achtergrond. In de eindrapportage van de evaluatie van het eerste ZonMw-programma worden veel van deze perspectieven uitgebreider beschreven.
Uitgelichte bronnen
Verwarring in Nederland: Verkennend onderzoek naar signalen over ‘verwarde personen’
Dit rapport gebruikt landelijke bronnen en verdiepingsstudies om een beeld te krijgen over 'personen met verward gedrag' en vergelijkt dit met de situatie in Flevoland.
Niemandsland
Deze podcast laat zien hoe mensen met ernstige psychische problemen tussen wal en schip vallen. Via verhalen en interviews belicht de podcast verschillende kanten van dit maatschappelijk probleem.
Evaluatie aanpak personen met verward / onbegrepen gedrag
Deze video toont de belangrijkste inzichten en ontwikkelingen rondom de aanpak van onbegrepen gedrag in de regio’s uit de evaluatie van het Actieprogramma Verward Gedrag door de Erasmus Universiteit.
