Luisteren als sleutel: wat de leefwereldtoetsen in de gesloten jeugdzorg ons leren
In 2025 zijn twee leefwereldtoetsen uitgevoerd binnen de gesloten jeugdzorg: één over vrijheidsbeperkende maatregelen en één over structurele inspraak van jongeren. De resultaten zijn samengebracht in één integraal rapport, omdat beide onderwerpen in de praktijk sterk met elkaar verweven zijn. De leefwereldtoets geeft een helder beeld van hoe jongeren hun verblijf ervaren én wat zij nodig hebben om zich veiliger en meer betrokken te voelen.
Wat jongeren aangeven: behoefte aan duidelijkheid en voorspelbaarheid
Uit de gesprekken blijkt dat jongeren een breder beeld hebben van ‘vrijheidsbeperking’ dan de wet omschrijft. Zij ervaren niet alleen formele maatregelen als beperkend, maar ook onduidelijke regels, onverwachte beslissingen of communicatie die hen buitensluit.
Voor jongeren is uitleg essentieel. Wanneer maatregelen of regels niet worden toegelicht, leidt dat tot onzekerheid en spanning. Jongeren geven aan dat zij beter kunnen omgaan met ingrepen wanneer zij begrijpen waarom iets gebeurt, hoe lang het duurt en wat zij kunnen verwachten.
Ook hechten jongeren waarde aan de nabijheid van medewerkers en een benadering die voorspelbaar en respectvol is. Jongeren krijgen meer grip op hun situatie wanneer hun rechten duidelijk zichtbaar en goed begrijpelijk zijn.
Inspraak: vooral dichtbij en in het dagelijkse leven
Jongeren geven aan dat inspraak vooral betekenis heeft op het niveau van hun eigen traject: meedenken over hun behandeling, hun dagindeling en beslissingen die direct invloed op hen hebben. Grotere beleidsvraagstukken spelen tijdens hun verblijf minder; daarvoor ontbreekt vaak de ruimte en focus. Wel geven jongeren aan dat zij na hun traject graag iets met hun ervaringen willen doen. Het perspectief van jongeren blijkt dus vooral waardevol wanneer het aansluit bij hun directe leefwereld en situatie.
Wat medewerkers ervaren: werken in een systeem dat verandert
Medewerkers herkennen de behoefte van jongeren aan duidelijkheid en betrokkenheid. Tegelijkertijd merken zij dat de afbouw van geslotenheid hun werk verandert. Minder vrijheidsbeperking vraagt niet minder inzet, maar juist meer nabijheid, uitleg en afstemming.
Veel professionals willen deze beweging graag maken, maar ervaren ook dat het tijd en ruimte vraagt om hier goed vorm aan te geven. De leefwereldtoets laat zien dat medewerkers bereid zijn anders te werken, maar dat hun verantwoordelijkheid voor grenzen en veiligheid soms bepaalt hoeveel ruimte er in de praktijk is.
Vier belangrijke lessen uit de leefwereldtoetsen
- 01Betrek jongeren op een manier die aansluit bij hun belevingswered.
Niet formeel, maar concreet, stap voor stap en in taal die zij begrijpen.
- 02Investeer in uitleg en nabespreking
Heldere communicatie maakt maatregelen begrijpelijker en draaglijker en versterkt het vertrouwen.
- 03Kijk breder dan de wettelijke definities van vrijheidsbeperking
Ook relationele en communicatieve elementen bepalen hoe jongeren hun vrijheid ervaren.
- 04Ondersteun communicatie met visuele middelen
Tekeningen, tijdlijnen en andere visuele hulpmiddelen helpen jongeren bij het begrijpen en verwoorden van ervaringen.
Een uitnodiging aan het veld
De leefwereldtoets laat zien dat luisteren naar jongeren niet alleen waardevol is, maar ook noodzakelijk voor een veilige, menswaardige en toekomstbestendige gesloten jeugdzorg. Jongeren geven helder aan wat werkt: duidelijke informatie, echte betrokkenheid en een benadering die hen serieus neemt.
De kernboodschap van het rapport is eenvoudig: alleen door jongeren en professionals samen ruimte te geven om te leren, te reflecteren en te verbeteren, ontstaat een vorm van zorg die beter aansluit bij wat jongeren nodig hebben.
